Уставот на Македонија на 35 години: кој одлучува за највисокиот правен акт?

Во пресрет на 17 ноември, кога се навршуваат 35 години од донесувањето на Уставот на независна Македонија, повторно се отвора прашањето кој има право да одлучува за неговата содржина. Уставот е највисокиот правен акт на секоја држава, темелот врз кој се изградени нејзините институции, правниот поредок и односите меѓу граѓаните и власта, но македонското искуство отвора дилема каде завршува правото на државата самостојно да одлучува за својот уставен поредок, а каде започнува влијанието на надворешните политички условувања.

Со Уставот се определува државното уредување, се гарантираат основните човекови права и слободи, но истовремено се утврдува и нешто многу поважно – кому му припаѓа суверенитетот и кој има право да одлучува за иднината на државата. Токму затоа уставите имаат посебна тежина во секое демократско општество, бидејќи тие не се обични закони што можат да се приспособуваат на секоја политичка околност, туку највисоки правни акти чие менување подразбира посебна постапка и широк демократски легитимитет. Во нив е содржана волјата на граѓаните самостојно да го уредуваат заедничкиот живот, без некој друг да одлучува наместо нив.

Особено ако се има предвид дека уште во првите два члена на Уставот е утврдено дека суверенитетот е неделив, неотуѓив и непренослив и дека произлегува од граѓаните и им припаѓа на граѓаните. Оваа одредба е клучна за разбирање на дилемата што се отвора во пресрет на јубилејот: дали државата, која во 1991 година со својот прв Устав по осамостојувањето ја потврди сопствената сувереност, денес има доволно простор самостојно да одлучува за неговата содржина или уставните измени сè повеќе стануваат дел од меѓународните политички договарања.

Во изминатите три и пол децении, македонскиот Устав помина низ повеќе значајни промени. Дел од нив произлегоа од внатрешните политички и општествени потреби, други беа поврзани со меѓународни договори и со настојувањата на земјата да стане дел од евроатлантските структури. По Охридскиот рамковен договор во 2001 година следуваа уставни измени што значително го преобликуваа моделот на меѓуетничките односи, што покажува дека уставниот текст не е статична категорија, туку документ што реагира на општествените и политичките процеси.

Дилемата што ја отвора јубилејот е директно поврзана со прашањето дали европската интеграција го зајакнува суверенитетот или во одредени околности го става на нови искушенија. Од една страна, членството во евроатлантските структури се претставува како потврда на државноста и како рамка во која малите држави го делат суверенитетот заради заеднички цели. Од друга страна, уставните измени што се јавуваат како услов за интеграција отвораат прашање дали одлуката за највисокиот правен акт останува во целост во рацете на граѓаните и нивните претставници или станува предмет на надворешно договарање.

Уставот е највисок израз на суверената волја на граѓаните, а првите два члена од македонскиот Устав тоа го потврдуваат со јасна формулација за неделивоста, неотуѓивоста и непреносливоста на суверенитетот. Токму затоа прашањето „кој има право да ја држи раката врз македонскиот Устав“ не е само правно-техничко, туку суштинско политичко прашање за идентитетот на државата и за границите меѓу внатрешната демократска одлука и надворешното условување. Одговорот на тоа прашање, 35 години по донесувањето на првиот Устав, останува отворен и актуелен.