Татарчевиот завет: Македонија како светилиште на колективната меморија

По повод одбележувањето на Денот на македонската револуционерна борба – 23 Октомври, вниманието повторно се насочува кон идеите и визиите на основоположниците на македонското револуционерно движење, а меѓу нив посебно место зазема д-р Христо Татарчев, првиот претседател на Централниот комитет на Македонската револуционерна организација и еден од нејзините најистакнати основачи. Во пресрет на овој значаен датум, особено внимание привлекува неговиот текст напишан во Торино во декември 1930 година, објавен во весникот „Македонија“, број 1251, во Софија на 17 декември 1930 година. Станува збор за документ што, речиси четири децении по основањето на Организацијата, претставува политички, национален и духовен тестамент на еден од луѓето што стоеле во темелите на македонското револуционерно движење.

За Татарчев, Македонија не е само територија или политичка цел. Таа е духовна категорија, светилиште на колективната меморија, поврзана со јазикот, родот, верата и моштите на предците. Со оваа формулација тој ја издигнува Македонија над дневната политика и ја поставува во сферата на историската и националната светост. Впечатлива е, притоа, употребата на зборот „култ“, со кој Татарчев ја опишува врската на македонскиот народ со својата земја – како однос кон нешто свето, а не кон обична географска или политичка единица.

Денот на македонската револуционерна борба, 23 Октомври, не е само потсетник на основањето на Македонската револуционерна организација во Солун во 1893 година. Тоа е повод повторно да се навратиме на идеите и визиите на нејзините основоположници, луѓе што во најтешките историски околности ја формулирале борбата за слободна Македонија. Меѓу нив, д-р Христо Татарчев останува симбол на континуитетот меѓу револуционерната акција и националната мисла.

За целосно да се разбере пораката на Татарчевиот текст, неопходно е да се согледа историскиот контекст во кој е напишан. Во 1930 година, Македонија веќе седумнаесет години е поделена меѓу соседните држави по Балканските војни од 1912 и 1913 година. Вардарска Македонија се наоѓа под српска власт, Егејска Македонија под грчка, а Пиринска Македонија под бугарска власт. Тоа е време кога македонското име, јазик и национална посебност се соочуваат со жестоки политики на асимилација, негирање и национално присвојување, а македонското прашање е предмет на постојани балкански и меѓународни пресметки.

Токму во такви околности Татарчев го пишува својот текст. Не како млад револуционер исполнет со романтични идеали, туку како човек што ја преживеал целата драматична епоха на македонската борба, од создавањето на Организацијата, преку Илинденското востание, сè до поделбата на Македонија и разочарувањата што ја следеле. Овој личен и историски товар го прави неговиот завет уште потежок и поавторитетен, бидејќи доаѓа од човек што не зборува теоретски, туку од сопствено искуство ја познавал цената на националната борба.

Во текстот, Татарчев ја поставува Македонија како категорија што ги надминува границите на секојдневната политика и станува дел од историската и националната светост. Со тоа, тој ја обврзува секоја генерација да ја чува таа врска како должност, а не како случајна припадност. Македонија, според неговата визија, е вечна идеја што живее преку јазикот, родот, верата и сеќавањето на предците, а не преку привремените политички решенија на балканските и меѓународните пресметки.

Одбележувањето на 23 Октомври, затоа, не е само формален потсетник на еден историски настан. Тоа е можност повторно да се прочитаат пораките на луѓе како Татарчев и да се согледа колку нивните идеи остануваат актуелни и денес, кога македонското име, јазик и национална посебност повторно се соочуваат со предизвици. Заветот на првиот претседател на Централниот комитет на Организацијата останува да потсетува дека Македонија е култ, должност и вечна идеја – светилиште на колективната меморија што се пренесува од генерација на генерација.