Светот одбележува 28 септември: правото да се знае е сè уште далеку од остварување

Денес, 28 септември, светот го одбележува Меѓународниот ден за универзален пристап до информации, датум што потсетува дека информацијата е моќ и дека само граѓаните кои знаат како се управува со нив можат да ги повикаат владите на одговорност за нивните одлуки и постапки. Оваа реченица не е слоган на активисти, туку дел од официјалното образложение на Обединетите нации за одбележувањето на овој ден, пренесува редакцијата на Трн. Универзалниот пристап до информации се смета за камен-темелник на здравите и инклузивни општества, а правото што го одбележува денот е едноставно формулирано, но тешко се остварува: секој човек има право да бара, да прима и да споделува информации што ги поседуваат јавните тела.

Ова право е дел од слободата на изразување, согласно членот 19 од Универзалната декларација за човековите права. Денот има граѓанско потекло, а датумот е избран да се совпадне со Меѓународниот ден на правото да се знае, кој граѓанските организации го одбележуваат на 28 септември уште од 2002 година. УНЕСКО го прогласи Меѓународниот ден за универзален пристап до информации во ноември 2015 година, а за првпат беше одбележан на 28 септември 2016 година. Генералното собрание на ОН го прогласи на 15 октомври 2019 година, со што денот доби и официјален меѓународен статус.

Годинашната тема е „Зачувување на интегритетот на информациите во дигиталната ера: улогата на пристапот до информации во справувањето со информациското нарушување“. Централната глобална конференција се одржува од 28 до 30 септември во Лунги, Сиера Леоне, заедно со 17. Меѓународна конференција на информациските повереници. Идејата зад темата е јасна: денот го истражува начинот на кој пристапот до веродостојни официјални информации, проактивното објавување, медиумската и информациската писменост, проверените податоци и дигиталните технологии можат да придонесат за информациски простор во кој има повеќе доверба. Со други зборови, против дезинформациите не се бори само со проверка на факти, туку и со отвореност на институциите.

Според податоците наведени во образложението на темата, речиси 70 отсто од жалбите за ускратени информации во 2025 година се поради молк на институциите. Овој податок директно ја отсликува состојбата со која се соочуваат граѓаните кога бараат одговор од јавните тела: институциите не одговараат, а правото да се знае останува само на хартија. Токму затоа универзалниот пристап до информации не е само правно прашање, туку и прашање на доверба меѓу граѓаните и државата.

Обединетите нации потсетуваат дека пристапот до информации е предуслов за транспарентност и отчетност. Кога граѓаните имаат пристап до официјални и веродостојни информации, тие можат да донесуваат информирани одлуки, да учествуваат во јавниот живот и да бараат одговорност од оние на кои им ја довериле власта. Кога тој пристап е ограничен, се создава простор за дезинформации, шпекулации и манипулации, а довербата во институциите дополнително слабее.

Темата за 2026 година посебно ја нагласува дигиталната ера, во која информациите патуваат побрзо од кога било, но и се менуваат, се изобличуваат и се шират без проверка. Информациското нарушување, како што го нарекуваат меѓународните организации, не е само технички проблем, туку и општествен: кога граѓаните не можат да разликуваат проверена информација од дезинформација, тешко можат да учествуваат во демократските процеси. Затоа пристапот до информации, проактивното објавување на податоци и медиумската писменост се сметаат за алатки со кои се гради отпорност на општеството пред информациските нарушувања.

Меѓународниот ден за универзален пристап до информации не е само датум во календарот. Тој е потсетник дека правото да се знае не е привилегија на новинарите или на активистите, туку основно човеково право загарантирано со меѓународни документи. Кога институциите молчат, кога информациите се кријат или кога граѓаните немаат начин да проверат што се случува со јавните ресурси, тогаш моќта се концентрира во рацете на малкумина. Затоа универзалниот пристап до информации останува еден од клучните столбови на секое отворено и демократско општество, а неговото остварување е постојана задача, не еднократен чин.