Сопствен дом — традиција, но и товар: зошто ограничувањата за втор стан ги погодуваат семејствата

Одлуката на Народната банка да ги ограничи можностите за купување втор или следен стан не е само економска мерка. Таа допира до нешто многу подлабоко во македонското општество — до чувството на сигурност што го носи сопствениот дом, до доказот дека човекот создал нешто во животот и до имотот што може да им го остави на децата. Затоа, како што се нагласува во анализата, овие мерки имаат и социјални и психолошки последици, а не само финансиски.

Според податоците на Евростат анализирани за 2024 година, околу 87 насто од населението во Македонија живеело во сопствен дом, додека приближно 13 насто живеело под кирија. Сега овој сооднос веројатно уште повеќе оди во прилог на сопственоста на домот како последица на масовното купување недвижности во последните две години. За споредба, во Хрватска дури 91 насто од населението живеело во сопствен дом, додека во Германија мнозинството, односно околу 53 насто од граѓаните, живееле во изнајмено живеалиште. Просекот во Европската Унија за 2024 година изнесува 68 насто од населението што живеело во дом што го поседува домаќинството.

Оваа структура ја нагласува важноста што сопственоста на недвижност ја има во македонското општество. Кога цените на становите растат, а кредитите стануваат потешко достапни, граѓаните не реагираат само како купувачи на пазарот. Тие реагираат и како родители што сакаат да им обезбедат сигурна иднина на своите деца, како штедачи што се плашат дека парите ќе им ја изгубат вредноста и како семејства што не сакаат цел живот да зависат од кирија и од одлуките на сопственикот на станот.

Токму оваа психологија може да биде една од причините поради кои пазарот на станови реагира поинаку отколку што би сугерирала чистата економска логика. Ако мерките на Народната банка останат да важат на подолг рок или, пак, се заострат во иднина, согласно со мерките за претпазливост што ги налага Меѓународниот монетарен фонд, тоа може да има последици врз традиционалниот македонски менталитет да се живее во свој дом, а не под кирија. Исто така, може да влијае врз квалитетот на живеењето ако повеќечлено семејство е принудено да живее во помал стан затоа што купувањето поголем е прескапо.

Во анализата се поставува и прашањето што значат новите мерки на НБРМ за семејствата — поголема рата за втор стан и помали шанси за банкарски кредит. Ограничувањата, според тоа, не го менуваат само пристапот до кредит, туку и начинот на кој семејствата планираат каде и како ќе живеат.

Сопствениот дом е доминантен модел на живеење во Македонија и тоа не е случајно. Тој е чувство на сигурност, доказ дека човекот создал нешто во животот и имот што може да им го остави на децата. Затоа секоја мерка што го засега купувањето втор или следен стан не треба да се гледа само низ бројките за кредити и камати, туку и низ она што значи домот за едно семејство. Вистинскиот проблем на пазарот на станови е подлабок од самиот раст на кредитите — тој лежи во рамнотежата меѓу достапноста на домувањето и длабоко вкоренетата желба за сопствен покрив над главата.