Софија чека 1,8 милијарди евра од Брисел, Македонија досега ослободила само 142 милиони од предвидените 750

Бугарија деновиве очекува исплата од 1,8 милијарди евра од Европската Унија преку својот План за закрепнување и отпорност, додека Македонија, која нема пристап до истиот механизам затоа што не е членка на ЕУ, преку Планот за раст за Западен Балкан има индикативно распределени 750,4 милиони евра за периодот од 2024 до 2027 година. Споредбата на двете бројки ја отвора централната разлика меѓу двете земји: она што за Софија е последен чекор кон целосна исплата, за Скопје е само почетна рамка чија реализација зависи од исполнување на реформите.

На 30 септември Софија го поднесе петтото и последно барање за исплата во износ од 1,823 милијарди евра, а вицепремиерот Атанас Пеканов очекува средствата да пристигнат до крајот на годината. Бугарскиот случај е илустрација за тоа како функционира механизмот кога земјата е полноправна членка — постапката е предвидлива, временски ограничена и води кон конечна исплата. Македонија, од друга страна, не може да смета на истиот инструмент, туку на Планот за раст за Западен Балкан, кој е конципиран поинаку.

Клучната разлика е во тоа што парите за Македонија не се однапред гарантирани. Нивната исплата е директно врзана со исполнувањето на реформите од Реформската агенда, што значи дека секоја транша мора да биде заслужена преку конкретни чекори, а не преку однапред договорена временска рамка. Од потенцијалните 750,4 милиони евра, до јули годинава за Македонија биле ослободени вкупно 142,1 милиони, односно околу 19 отсто од индикативно распределената сума. Тоа значи дека разликата меѓу почетната распределба и досега ослободените средства изнесува повеќе од 600 милиони евра.

Сепак, тие пари не треба да се гледаат како средства што веќе ѝ припаѓаат на Македонија. Планот за раст функционира според принципот „реформи за пари“: Европската комисија проверува дали секој договорен чекор е исполнет пред да ја одобри соодветната исплата. Реформите опфаќаат области како управување со јавните финансии, деловно окружување, дигитализација, енергетика, човечки капитал и владеење на правото. Токму роковите стануваат најважниот дел од приказната, бидејќи секој пропуштен или одложен чекор директно значи одложена или изгубена исплата.

Во мај Европската комисија одобри дополнителни 65,7 милиони евра по позитивната оценка на реформските чекори во образованието и дигитализацијата. Од нив 30,6 милиони се наменети за државниот буџет, додека остатокот оди за инвестиции преку Инвестициската рамка за Западен Балкан. Овој пример покажува како изгледа успешен циклус во практика — позитивна оценка на конкретни реформски чекори, по што следи одобрување и исплата на соодветниот дел од средствата.

Споредбата меѓу бугарските 1,8 милијарди евра и македонските 750,4 милиони евра не е само нумеричка. Таа открива две различни позиции во однос на европските фондови. Бугарија како членка на Унијата има пристап до механизам со јасна динамика и завршна точка, додека Македонија како земја кандидат учествува во инструмент што е условен, постепен и зависен од внатрешната способност за спроведување на реформите. Независниот мониторинг на спроведувањето на Реформската агенда, споменат во контекст на роковите, дополнително укажува дека следењето на исполнувањето на обврските е составен дел од процесот.

Во суштина, прашањето колку од своите 750 милиони евра ќе успее да повлече Македонија не зависи од Брисел, туку од темпото со кое Скопје ги исполнува договорените реформски чекори. Досегашните 142,1 милиони евра, односно околу 19 отсто од индикативната рамка, покажуваат дека процесот е започнат, но дека најголемиот дел од средствата сè уште е пред Македонија. Дали ќе биде повлечен целосниот износ зависи од тоа дали секој нареден чекор ќе биде исполнет во предвидениот рок.