РКЕ размислува цената на гасот да ја врзе за берза — што значи тоа за сметките на потрошувачите?

Регулаторната комисија за енергетика (РКЕ) размислува пресметката за природниот гас да ја врзе за берзанска цена, по примерот на нафтените деривати. Оваа можност ја отвори претседателот на РКЕ, Ацо Ристов, во емисијата „Ноќно студио“ на 4ТВ, што веднаш покрена прашање за тоа како новата формула ќе ги заштити потрошувачите од ценовните шокови.

Според Ристов, регулаторот во моментот ги зема предвид различните набавни цени на увозниците. Истовремено, тој ја опиша берзата како „манипулативна“ и предупреди на наглите промени на цените. Токму тука, според изнесеното, лежи слабата точка во образложението: предвидлива постапка за пресметување не гарантира и предвидлив износ на сметката. Референтната цена може да ја направи пресметката полесна за проверка, но заштитата од поскапувања зависи од тоа како таа ќе се применува во пракса.

Како клучни детали што имаат различни последици за потрошувачите се издвојуваат изборот на берза, периодот за пресметување на просечната цена и брзината со која промените се пренесуваат на сметките. Се отвора и прашањето за разликата меѓу берзанската и реалната набавна цена. Ако компанија купи гас поевтино од избраната референца, дали таа заштеда ќе стигне до корисниците? Ако го купи поскапо, кој ќе ја покрие разликата? Без јасни правила за овие ситуации, не може да се процени кому новиот модел би му донел корист, а кому товар.

Опфатот на најавата бара дополнително појаснување. Според официјалните информации на РКЕ, пазарот на природен гас е целосно либерализиран од 1 јануари 2015 година, а потрошувачите можат слободно да избираат снабдувач. Затоа споредбата со нафтените деривати сама по себе не значи дека се воведува единствена регулирана продажна цена на гасот. Разликата е важна, бидејќи либерализираниот пазар функционира по поинакви правила од регулираниот сегмент на дериватите.

За домаќинствата приклучени на централното греење, клучна е врската со цената на парното. Самата РКЕ објаснува дека трошокот за гориво може да достигне до 80 проценти од вкупниот надоместок за топлинска енергија. Во тој надоместок влегуваат и одржувањето и другите трошоци, но токму високото учество на горивото значи дека секое поместување на неговата цена директно се одразува на месечните сметки на граѓаните.

Оттука произлегува суштинското прашање што го наметнува најавата: како еден механизам што ја прави пресметката поедноставна и проверлива ќе обезбеди и заштита од ненадејни скокови. Берзанските цени по својата природа се променливи, а токму на таа променливост Ристов предупреди кога ја нарече берзата „манипулативна“. Ако референтната цена се менува брзо, а преносот кон потрошувачите е бавен, товарот може да остане кај снабдувачите. Ако пак преносот е брз, ризикот се префрла на домаќинствата.

Од РКЕ засега не се соопштени конкретни рокови, избрана берза или формула за пресметка. Најавата е отворена можност, а не одлука, што значи дека расправата за нејзините ефекти допрва следи. Она што е јасно е дека секој избор во дизајнот на моделот — од периодот на просечната цена до начинот на покривање на разликите меѓу берзанската и набавната цена — ќе определи дали новиот пристап ќе им донесе олеснување на потрошувачите или ќе ги изложи на нови ценовни ризици.

За граѓаните, особено за оние што се греат на парно, одговорот на тоа прашање е поважен од самата техничка постапка. Предвидливата процедура не е исто што и предвидлива сметка, а токму таа разлика ќе биде тестот според кој ќе се мери секоја нова формула за пресметка на цената на гасот.