Полска: од советската ера до меѓу дваесетте најголеми економии во светот

Над улиците на Варшава натопени од дожд, видиковецот на кулата Варсо гледа кон објектот што Јосиф Сталин му го подари на Полска, а кој со децении ги дели мислењата. За некои, советската Палата на културата и науката е кошмар на пијан слаткар и реликт на угнетувањето што требало одамна да биде урнат. За други, таа е икона на градскиот хоризонт и монументално предупредување од историјата. За раководството на кулата Варсо, завршена пред четири години како највисока зграда во ЕУ, со шпиц од 310 метри што симболично се издига над сталинистичкиот сосед, таа е само точка на патот кон економската благосостојба на Полска.

„Гледаме од високо на неа“, вели Чезари Блашчик, управен директор на ХБ Реавис во Полска, која е сопственик на кулата, покажувајќи кон палатата отспротива. Пред неколку месеци, одење по јаже поминало низ 500-метарската празнина меѓу двете згради. „Тоа беше симболична прошетка од минатото кон иднината“, вели неговата колешка Наталија Касперска. „Бидејќи сме повисоки од Палатата на културата, тоа го третираме како: ‚Го надминавме комунизмот и сега сме земја со силна економија‘“, додава Блашчик.

Во четирите децении откако Полска се ослободи од советската доминација, земјата е преобразена. Ако се исклучат земјите извознички на нафта и финансиските центри, приходите во Полска се приближиле кон западните нивоа со најбрзо темпо во светот — од 40 отсто од просекот на ЕУ во средината на 1990-тите до 81 отсто минатата година. Националниот доход минатата година го надминал еден трилион долари, што ја сместува Полска меѓу 20-те најголеми економии во светот. Проекциите на Меѓународниот монетарен фонд покажуваат дека доходот по глава на жител наскоро ќе ги надмине Јапонија и Шпанија.

„Пред четири децении бевме во — простете ми на изразот — длабока неволја“, вели Марчин Босацки, заменик-министер за надворешни работи на Полска. Во својот раскошен кабинет во Варшава, додека меша чај со лимон, тој се присетува како во 1980-тите стоел во ред по училиште и до пет часа за да купи путер и месо, додека комунистичката влада вовела воена состојба. Сепак, движењето „Солидарност“ на бродоградилиштето во Гдањск и аџилакот на папата Јован Павле Втори во неговата татковина во 1979 година го отвориле патот за транзицијата на Полска кон демократија во 1990 година и за „економското чудо“. Кон интеграцијата со западните институции помогнале и влезот во НАТО во 1999 година и пристапувањето кон ЕУ во 2004 година.

Со години, многу Полјаци избирале да емигрираат за да заработат повеќе во странство, во одлив на мозоци забрзан со членството во ЕУ. Полските водоводџии станаа синоним за странска работна сила во Британија за време на политичките битки околу слободата на движење пред гласањето за Брегзит. Сега Британците сè почесто ќе имаат водоводџии од Романија и Бугарија, откако бројот на полски државјани што ја напуштаат земјата нагло порасна. Во секоја година од 2021 година, кога Брегзит стапи на сила по едногодишниот преоден период, двојно повеќе Полјаци ја напуштиле Британија отколку што пристигнале. Во меѓувреме, Германија во 2024 година за првпат во историјата забележала повеќе негерманци што се селат во Полска отколку во спротивниот правец.

На 44-тиот кат од кулата Варсо, во варшавската канцеларија на „Фостер и партнери“, Јенджеј Колешински и Кжиштоф Горницки се меѓу оние што се вратиле. Двајцата се преселиле во Лондон во своите дваесетти години за да работат во седиштето на британската архитектонска фирма, каде што раководеле со тимот за дизајн на кулата во која сега работат. Горницки вели дека Полска драматично се променила во годините додека бил отсутен. Секогаш сакал да се врати и да придонесе за земјата, а подигањето семејство близу до неговите родители во безбеден, зелен град што е подостапен од Лондон има свои предности. Сега двајцата работат на дизајнот на новиот аеродром во Варшава — најголемиот инфраструктурен проект на зелено поле во Европа. „Можете да работите глобално од една локација. Во Лондон работевме на проекти од Северна Америка до Азија... сега го правиме истото, само од Варшава“, велат тие.