Поевтиното гориво го полни резервоарот, но го празни буџетот: државата се откажува од 7 до 8 милијарди денари

Владата најавува ново поевтинување на горивата, но сметката за тоа ќе ја плати буџетот. Премиерот Христијан Мицкоски изјави дека следната недела се очекува намалување на цените на бензинот и дизелот, а паралелно се водат преговори со компанијата „Окта“ за дополнителен попуст. Конечната цена сепак допрва треба да ја утврди Регулаторната комисија за енергетика, која е надлежна за регулираните цени на нафтените деривати.

Мицкоски очекува Македонија да стане „убедливо“ земја со најниска цена на горивата во регионот, а можеби и во Европа. За возачите тоа е добра вест, но зад поевтиниот литар стои многу поскапа сметка за јавните финансии. Државата веќе ги намали акцизите и данокот на додадена вредност за дел од горивата со цел да го амортизира ценовниот удар предизвикан од поскапувањето на нафтата на светските пазари. Последицата сега станува јасна и мерлива.

Според пресметките што ги објави премиерот, само по основ на намалените акцизи во буџетот би недостасувале околу 5 милијарди денари. Кога кон тоа ќе се додаде и намалениот данок на додадена вредност, вкупниот ефект врз буџетските приходи се проценува на 7 до 8 милијарди денари. Изразено во евра, тоа значи дека државата ќе остане без околу 114 до 130 милиони евра приходи.

Токму поради оваа дупка во касата, Мицкоски најави уште еден ребаланс на Буџетот во текот на октомври. Тоа ќе биде дополнително прекројување на буџетските рамки во веќе сложена фискална година, што дополнително ја комплицира состојбата со јавните финансии.

И тука почнува вистинската економска приказна. Поевтиното гориво не е бесплатно — само се менува местото каде што се плаќа сметката. Наместо дел од цената да ја плати граѓанинот директно на бензинската пумпа, дел од товарот се префрла врз јавните приходи. Со други зборови, возачите добиваат олеснување на пумпата, но тоа олеснување се финансира од пари што инаку би завршиле во државната каса за училишта, болници, патишта или пензии.

Структурата на цената на горивата покажува колку голема улога има државата во крајната цена што ја плаќаат возачите. Според актуелната структура, кај бензинот од 100 денари за литар, околу 36,2 денари се даноци и давачки. Во таа сума влегуваат акцизата, данокот на додадена вредност, резервната такса и еколошката такса. Кај дизелот структурата е различна, а актуелната регулирана цена на крајот на септември дополнително ја менува сликата, но основната логика останува иста — државата е најголемиот поединечен „учесник“ во цената на еден литар гориво.

Оваа структура објаснува зошто секое намалување на акцизата или на данокот веднаш се одразува на буџетот. Акцизата е фиксен износ по литар и претставува еден од најстабилните извори на приходи за државата. Кога таа се намалува, државата не може да го надомести изгубеното со други даноци во истиот момент, туку мора да бара заштеди на друга страна или да се задолжува. Данокот на додадена вредност пак се пресметува како процент од цената, па неговото намалување дополнително ја намалува основицата од која државата собира приходи.

Економскиот ефект од ваквата политика е двојствен. Од една страна, пониските цени на горивата директно го намалуваат притисокот врз домаќинствата и врз компаниите што зависат од транспорт, логистика, земјоделство и градежништво. Пониските трошоци за гориво можат да го забават растот на цените на другите производи и услуги, бидејќи транспортот е составен дел од речиси секој производ што стигнува до полиците. Од друга страна, пак, помалите буџетски приходи значат помалку пари за јавни инвестиции, субвенции и капитални проекти, што на подолг рок може да го забави економскиот раст.

Премиерот ја претстави мерката како начин Македонија да се позиционира како најконкурентна земја во регионот по цена на горивата. Но економистите често потсетуваат дека цената на горивото е само еден сегмент од вкупните трошоци со кои се соочуваат граѓаните и бизнисите. Доколку пониската цена се постигнува со намалување на приходите што државата ги користи за јавни услуги, тогаш добивката на пумпата може да се претвори во загуба на друго место — во послаби услуги, помали инвестиции или поголем долг.

Останува да се види како ќе изгледа конечната одлука на Регулаторната комисија за енергетика, каква ќе биде висината на дополнителниот попуст договорен со „Окта“ и колку точно од најавените 7 до 8 милијарди денари ќе завршат како дупка во ребалансираниот Буџет. Она што е сигурно е дека „најевтиниот литар во регионот“ има своја цена — и таа цена, барем засега, ја плаќа буџетот, односно сите даночни обврзници, а не само возачите што точат гориво.