Памукот во Македонија: зошто некогаш моќната култура денес е речиси исчезната

Иако климатските и почвените услови во одредени делови од Северна Македонија овозможуваат одгледување памук, оваа култура денес нема значајно комерцијално производство во земјата. Причината не е непогодната клима, туку економската и пазарната логика што со децении го истиснуваше памукот од полињата, покажува анализата на состојбите со оваа земјоделска култура.

Памукот во Македонија имал значајно место во земјоделството, особено во периодот по Втората светска војна. Во 1948 година биле засадени околу 16.000 хектари, додека кон крајот на 1960-тите и почетокот на 1970-тите површините се намалиле на околу 10.000 хектари, со производство од околу 7.700 тони суров памук. Тоа се бројки што покажуваат дека памукот некогаш бил сериозна култура во македонското земјоделство, а не маргинална активност.

Главниот проблем со текот на времето не бил во тоа што памукот не може да успева во земјата. Напротив, како погодни региони се издвојуваат долината на Вардар, подрачјата околу Црна Река, Струмичко, Богданци, Валандово, како и делови од источна Македонија. Во овие региони постојат поволни почвено-климатски услови, а во дел од нив и инфраструктура за наводнување. Со други зборови, природните предуслови за памук во земјава не исчезнале.

Причината за исчезнувањето на памукот е пред сè економска и производствена. Земјоделците постепено се пренасочиле кон култури кои носат поголем приход и имаат посигурен пазар. Така, дел од некогашните памучни површини, особено во Струмичко и Тиквешко, биле пренаменети за градинарство, овоштарство и други пазарно ориентирани култури. Оваа преориентација не била случајна — таа била одговор на пазарните сигнали и на потребата од поголема и постабилна заработка за земјоделците.

Дополнителен проблем е што производството на памук бара организиран систем – соодветни сорти и семенски материјал, наводнување, механизација, откуп и преработка. Без стабилен производствен и откупен синџир, земјоделците имаат помал интерес да се вратат на култура која бара специфична агротехника и инвестиции. Токму тој синџир, кој некогаш функционирал, со текот на времето се распаднал, а со него и мотивацијата за производство.

Интересно е што и поновите научни испитувања покажуваат дека постои потенцијал за повторно производство. Во Македонија биле испитувани домашни и странски сорти памук, при што Струмичкиот и други јужни региони се издвојуваат како погодни за одгледување. Тоа значи дека научната основа за враќање на памукот постои, но таа сама по себе не е доволна без пазарна и производствена инфраструктура.

Затоа, причината што денес нема развиено памучарство во Северна Македонија не е едноставно непогодната клима. Попрецизно е да се каже дека производството со текот на времето ја изгубило економската и пазарната оправданост, земјоделците се преориентирале кон други култури, а со исчезнувањето на организираниот производствен и преработувачки синџир исчезнал и интересот за поголемо производство на памук.

Оваа состојба остава отворено прашање дали памукот во иднина би можел повторно да најде место во македонското земјоделство. Одговорот, според досегашните искуства, не зависи само од почвата и климата, туку пред сè од тоа дали ќе се воспостави организиран систем што ќе им гарантира на земјоделците сигурен откуп, достапни сорти и семенски материјал, како и можност за преработка. Без таква целина, памукот во земјава тешко може да се врати на површините што ги имал во минатото.