Од територијален калифат до затворени канали: како се промени џихадистичката закана и што открива акцијата на МВР и АНБ во Скопје

Европските безбедносни служби предупредуваат дека заканата од џихадистичкиот тероризам не исчезнала со распадот на територијалниот „калифат“ на Исламската држава во Ирак и Сирија, туку дека таа суштински се променила. Наместо големи формации и контрола врз територија, денес доминираат мали, децентрализирани мрежи, онлајн радикализација, комуникација преку затворени платформи како Telegram, пристап до оружје и врски со криминални структури. Токму во тој контекст се отвора и прашањето околу денешната акција на Министерството за внатрешни работи и Агенцијата за национална безбедност во Скопје – дали станува збор за уште една радикална група или за структура што веќе преминала од пропаганда кон конкретна подготовка за насилство.

Во времето на својот најголем подем, Исламската држава ја контролираше територијата на која живееја милиони луѓе во Ирак и Сирија. Денес таквата слика одамна ја нема. Но, како што се нагласува, исчезнувањето на „калифатот“ не значеше и исчезнување на ИСИС. Европските безбедносни служби денес се соочуваат со поинаков проблем: мали, децентрализирани и често тешко видливи групи или поединци кои се радикализираат преку интернет, комуницираат преку затворени платформи и можат да преминат од пропаганда кон подготовка на насилство без воопшто да бидат дел од класична терористичка организација.

Европол и натаму ја оценува целокупната терористичка закана за Европската Унија како акутна, при што џихадистичкиот тероризам останува една од главните грижи на европските држави. Европската полициска агенција особено го нагласува ризикот од мрежи во кои луѓе радикализирани во Европа можат за релативно кратко време да станат посредници, помагачи или директни извршители. Тоа значи дека профилот на потенцијалниот извршител повеќе не е нужно поврзан со доаѓање од конфликтна зона или со членство во голема организација – доволна е радикализација во сопствената средина и достапност на канали за комуникација и логистика.

Како еден од најзначајните примери за оваа трансформација на заканата се наведува спречениот напад врз концертите на Тејлор Свифт во Виена во август 2024 година. Тој случај покажа како изгледа новата закана во европски услови – не преку масовна мобилизација на боречки формации, туку преку поединци и мали групи чии планови можат да бидат откриени само преку навремено следење на онлајн активностите и комуникацијата.

Македонија веќе има документирани случаи од овој тип, што значи дека земјата не е надвор од овој тренд, туку е дел од поширокиот балкански и европски безбедносен контекст. Патот од Сирија и Ирак до малите групи на Балканот е токму патот што го опишуваат европските служби: од територијална контрола кон мрежно дејствување, од јавна пропаганда кон затворени канали, од класични организации кон флуидни ќелии и поединци поврзани со криминални структури.

Денешната акција на МВР и АНБ во Скопје се вклопува во оваа рамка и отвора неколку клучни прашања. Првото е дали откриената активност останала на ниво на радикална пропаганда и ширење материјали, или пак постојат индиции за конкретна подготовка за насилство. Второто е каква е поврзаноста на евентуалните осомничени со пошироки мрежи надвор од земјата, имајќи предвид дека современите џихадистички структури ретко дејствуваат изолирано. Третото прашање е колку рано и колку успешно институциите можат да препознаат премин од онлајн радикализација кон оперативна фаза, бидејќи токму тој премин е најтешкиот дел од работата на безбедносните служби.

Она што е јасно од досегашните оценки на европските служби е дека заканата повеќе не се мери со бројот на борци на терен или со големината на контролирана територија, туку со способноста на малите мрежи да останат невидливи доволно долго за да подготват акција. Затоа и секоја ваква акција на домашните институции има двојно значење – таа е и конкретна оперативна мерка и показател за тоа колку системот успеал да се прилагоди на променетата природа на заканата.

Од безбедносен аспект, клучна останува соработката меѓу националните служби и европските партнери, бидејќи мрежите што дејствуваат преку интернет не познаваат граници. Радикализацијата може да започне на една локација, комуникацијата да се води преку платформа достапна насекаде, а логистиката да се обезбедува преку криминални канали што исто така функционираат прекугранично. Токму затоа Европол инсистира на заеднички пристап и размена на информации, а секоја национална акција се следи и во тој поширок контекст.

За јавноста во Македонија, акцијата во Скопје е потсетување дека џихадистичката закана не е далечна тема резервирана за Сирија, Ирак или за големите европски метрополи, туку дека нејзините помали, локални пројави можат да се појават и во непосредна близина. Одговорот на тоа прашање не зависи само од една акција, туку од постојана будност, навремена проценка и способност институциите да го препознаат моментот кога пропагандата престанува да биде само пропаганда.