Новите мерки на НБРМ: финансиска стабилност наспроти кредитната способност на граѓаните
Новите макропрудентни мерки на Народната банка на Република Македонија, чија примена треба да започне од 1 декември 2026 година, повторно ја отворија јавната дилема дали заострувањето на условите за кредитирање на населението е оправдано од аспект на финансиската стабилност или претставува рестрикција за граѓаните во остварувањето на нивните животни потреби. Според анализата на оваа тема, одговорот не е едноставен и не треба да биде едностран, бидејќи мерките можат истовремено да бидат оправдани од аспект на финансиската стабилност и рестриктивни од аспект на индивидуалните финансиски можности на граѓаните.
Суштината на новите мерки се состои во намалување на максималниот дозволен сооднос меѓу месечните кредитни обврски и приходите на кредитокорисниците, како и во скратување на максималниот рок на отплата на одредени кредити. За станбените кредити што не се наменети за прво купување сопствено живеалиште, максималниот рок на отплата се намалува од 30 на 25 години. Истовремено, максималниот дозволен однос меѓу месечните отплати и приходите се намалува од 50 на 45 проценти за денарските кредити, односно од 45 на 40 проценти за кредитите со валутна компонента. За граѓаните што првпат купуваат сопствен дом, се задржува поповолниот третман, што значи дека оваа категорија кредитокорисници не е директно погодена од најстрогите ограничувања.
На прв поглед, овие промени изгледаат како директно ограничување на кредитната способност на граѓаните, и за дел од нив тоа навистина ќе биде токму така. Но за да се оцени нивната оправданост, неопходно е да се разграничат три дополнителни прашања: дали мерките се рестриктивни, дали се економски оправдани и дали нивниот ефект е праведно распределен меѓу различните категории граѓани.
Од аспект на граѓаните, ефектот е мошне јасен. Пократкиот рок на отплата, при иста висина на кредитот и иста каматна стапка, значи повисока месечна рата. Понискиот дозволен сооднос меѓу ратите и приходите, пак, значи дека дел од потенцијалните кредитокорисници ќе можат да добијат помал износ од планираниот, ќе мора да обезбедат поголемо сопствено учество или воопшто нема да ги исполнуваат условите за кредит. Ова директно влијае врз финансиската моќ на домаќинствата и врз нивната способност да го реализираат она што го планирале, особено кога станува збор за поголеми инвестиции како што е купувањето на стан или реконструкција на постоечкиот дом.
Од другата страна на предизвикот, од позицијата на Народната банка, се поставува прашањето какви ризици се обидува да спречи централната банка и кој ја плаќа цената на таквата политика. Заштитата од прекумерна задолженост е оправдана цел, но цената на финансиската стабилност не смее да биде ограничување на пристапот до сопствен дом за оние што реално можат да го отплаќаат кредитот. Токму тука лежи клучната тензија меѓу макропрудентната политика и секојдневните потреби на граѓаните.
Мерките на НБРМ не се однесуваат само на една категорија кредити, туку опфаќаат поширок спектар на кредитни производи наменети за населението, при што разликата меѓу денарските кредити и оние со валутна компонента е дополнително нагласена преку различните процентуални ограничувања. Додека за денарските кредити максималниот сооднос меѓу отплатите и приходите се намалува на 45 проценти, за кредитите со валутна компонента тој изнесува 40 проценти, што ја одразува поголемата изложеност на валутен ризик кај втората категорија.
Она што останува отворено прашање е како овие мерки ќе се одразат врз различните слоеви на населението. Дали товарот на финансиската стабилност ќе го поднесат оние со пониски приходи, кои и онака тешко доаѓаат до кредит, или пак товарот ќе биде рамномерно распределен? Анализата на оваа дилема укажува дека ефектот нема да биде едностран и дека е потребно внимателно разгледување на последиците врз секоја категорија граѓани пред мерките целосно да стапат во сила.
Од перспектива на централната банка, целта е јасна: спречување на прекумерна задолженост на домаќинствата и заштита на финансискиот систем од потенцијални шокови. Но од перспектива на граѓаните, прашањето е дали цената на таа заштита е превисока и дали постојат алтернативни начини за постигнување на истата цел без непотребно ограничување на пристапот до кредити за оние што реално можат да ги отплаќаат.
Дилемата што ја отвораат новите мерки на НБРМ е суштински прашање на баланс меѓу колективната финансиска стабилност и индивидуалната финансиска слобода. Додека едни гледаат на мерките како неопходна заштита од идни кризи, други ги доживуваат како дополнителен товар во време кога граѓаните веќе се соочуваат со зголемени животни трошоци. Крајната оценка за тоа дали мерките се рестриктивни или оправдани ќе зависи од тоа како ќе се распредели нивниот ефект и дали ќе бидат проследени со дополнителни мерки за поддршка на оние категории граѓани на кои најмногу ќе им наштетат.