Новата шема „Твојот прв дом“: што се знае, а што останува непознаница

Владата следниот месец треба да претстави нова шема наменета за оние што го купуваат својот прв дом, но веќе се води жестока дебата за тоа кој ќе извлече најголема корист — идните сопственици или градежните компании. Шемата „Твојот прв дом“ (Your First Home) ќе важи само за Англија и само за идни купувачи на прв дом што сакаат да купат новоизградена куќа или стан, а не постоечки имот. Засега не е јасно дали деволуираните влади во Шкотска и Велс ќе подготват свои верзии на шемата.

Според досега објавените детали, учесниците во шемата ќе добијат државно поддржан капитален заем во вредност од 20 отсто од куповната цена. Минималниот депозит што ќе треба да го положи купувачот ќе изнесува само 2,5 отсто, што значи дека ќе му биде потребен стандарден хипотекарен кредит за 77,5 отсто од вредноста на имотот. Бидејќи капиталниот заем првично ќе биде без камата, владата тврди дека учесниците „би можеле да заштедат стотици фунти месечно“ во споредба со стандардната 95-процентна хипотека. Нискиот депозит ги отстранува една од најголемите пречки за идните сопственици, кои тешко успеваат да заштедат откако ќе ги покријат трошоците за кирија, сметки и, во некои случаи, за чување деца.

Сепак, остануваат многу непознаници. Владата најави мерки со кои поддршката ќе се насочи кон оние на кои навистина им е потребна и ќе се спречи злоупотреба од страна на луѓе што веќе можат да си дозволат дом. Ќе биде воведен горен праг на приходите на домаќинството, како и ограничување на депозитот и локални граници на цените на имотите, зависно од местото на живеење. Но, за овие граници сè уште нема информации, а токму тие ќе бидат пресудни за многу луѓе. Не е познато ниту како точно ќе функционира државниот капитален заем, од каде ќе доаѓаат парите, колку долго ќе биде без камата и што се случува потоа — дали каматата ќе биде фиксна или ќе расте, дали заемот може да се отплати предвреме и што се случува при преселба или финансиски тешкотии. Она што се знае е дека заемот ќе мора да се врати, можеби при продажба на домот или по отплата на хипотеката. Дополнително, не е познат рокот кога шемата ќе почне да функционира: владата најави дека дополнителни детали ќе бидат објавени во буџетот на 28 октомври, а регистрацијата ќе биде отворена до крајот на 2026 година.

Колку чини сето тоа во пракса? Според податоците на порталот Rightmove, просечната барана цена за типичен дом за прв купувач изнесува 225.199 фунти. Со сегашните услови, депозит од 5 отсто за таков имот би изнесувал 11.260 фунти, додека според новата шема купувачот би положил само 5.630 фунти. Тој би можел да добие државен капитален заем од 45.040 фунти и би му бил потребен хипотекарен кредит за преостанатите 174.529 фунти. Како што објаснува Николас Мендес од брокерската куќа John Charcol, бидејќи капиталниот заем покрива 20 отсто, хипотеката сама по себе се сведува на 77,5 отсто од вредноста, што на купувачите им дава пристап до пониски каматни стапки отколку кај 95-процентната хипотека.

Во споредба со претходната шема „Помош при купување“ (help to buy), која заврши во март 2023 година, новата шема има сличности: нуди капитален заем, наменета е за новоизградени имоти и вклучува горни граници на цените. Меѓутоа, кај старата шема капиталниот заем изнесуваше меѓу 5 и 20 отсто од куповната цена, а во Лондон достигнуваше до 40 отсто, поради што новата шема изгледа помалку дарежлива за жителите на главниот град.