Народната банка не ги крева каматите по потегот на ЕЦБ, но предупредува на стагфлаторни ризици

Народната банка на Република Северна Македонија не ја зголеми основната каматна стапка, која останува на ниво од 4,25 насто, и покрај тоа што Европската централна банка по вторпат годинава ги зголеми каматните стапки за 0,25 процентни поени. Одлуката на домашната монетарна власт доаѓа во момент кога повторно се актуализира дилемата какви ќе бидат следните чекори на централните банки во Европа, особено во земјите чии монетарни системи се тесно поврзани со еврото.

Но, првиот одговор од Македонија веќе е познат и тој не значи дека притисокот врз домашната монетарна политика исчезнува. Напротив, за Народната банка на Македонија прашањето останува како да се балансира меѓу ценовната стабилност, економскиот раст и зачувувањето на стабилноста на девизниот курс во време на растечка глобална неизвесност. Основната каматна стапка на централната банка и натаму претставува релативно рестриктивно ниво, што значи дека монетарните услови во земјата остануваат затегнати и без ново зголемување.

ЕЦБ ја донесе најновата одлука во услови на обновени инфлаторни притисоци предизвикани од поскапувањето на енергенсите и геополитичките тензии. Според последните проекции на централната банка на еврозоната, инфлацијата ќе остане над целното ниво подолго отколку што претходно се очекуваше, додека економскиот раст ќе забави. Токму оваа комбинација на послаб раст и повисока инфлација ги зголемува стравувањата од сценарио што економистите го опишуваат како „стагфлаторен ризик“ и ја објаснува претпазливоста на ЕЦБ при носењето на одлуката за каматите.

Иако Македонија не е членка на еврозоната, економските движења во Европа директно се прелеваат врз домашната економија преку трговијата, инвестициите, финансиските текови и банкарскиот сектор. На конференцијата „Охрид 2026“, министерката за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска предупреди дека земјите од Западен Балкан се длабоко поврзани со економските текови во еврозоната и не можат да останат имуни на случувањата таму. Според достапните проекции што беа презентирани на конференцијата, растот на еврозоната би можел да забави од 1,4 насто во 2025 година на 0,9 насто во 2026 година, што дополнително би влијаело врз извозно ориентираните економии во регионот.

Ваквото забавување на европската економија е особено важно за македонската економија, која во голема мера зависи од извозот кон пазарите во Европската Унија. Послабата побарувачка во еврозоната директно се одразува врз домашните извозници, а со тоа и врз индустриското производство, вработеноста и вкупниот економски раст. Истовремено, повисоките каматни стапки во еврозоната ги поскапуваат кредитите и за домашните компании и граѓани, бидејќи финансиските услови во регионот се пренесуваат преку банкарскиот сектор.

Народната банка се наоѓа во деликатна позиција бидејќи мора да води сметка за неколку цели одеднаш. Од една страна, таа мора да ја задржи ценовната стабилност и да го контролира инфлаторниот притисок што доаѓа од увозот на скапи енергенси и суровини. Од друга страна, таа мора да го поддржи економскиот раст во услови кога извозот слабее и кога инвестициската активност може да забави. На сето тоа се надоврзува и обврската за одржување на стабилен девизен курс, што е клучен столб на монетарната политика на земјата.

Токму затоа одлуката за задржување на основната каматна стапка на 4,25 насто не треба да се толкува како отсуство на реакција, туку како внимателно одмерен чекор. Доколку Народната банка следеше автоматски по стапките на ЕЦБ, тоа би можело дополнително да го забави кредитирањето и да го задуши веќе кревкиот економски раст. Од друга страна, доколку ги намалеше каматите премногу брзо, тоа би можело да го загрози девизниот курс и да ја разниша ценовната стабилност.

Ризиците, сепак, остануваат присутни. Геополитичките тензии, нестабилните цени на енергијата и неизвесноста околу понатамошните потези на ЕЦБ создаваат средина во која централните банки во регионот мора да бидат подготвени за брзи промени на условите. За македонската економија, која е мала и отворена, ова значи дека секоја одлука на Европската централна банка има директни и индиректни последици врз домашните финансиски текови, врз трошоците за задолжување и врз довербата на инвеститорите.

Во следниот период, клучно ќе биде следењето на инфлациските движења во еврозоната и на сигналите што ги испраќа ЕЦБ за своите идни чекори. Доколку инфлацијата продолжи да расте и ЕЦБ продолжи со затегнување, притисокот врз Народната банка да реагира повторно ќе се зголеми. Доколку, пак, европската економија забави повеќе од очекуваното, тогаш фокусот ќе се префрли кон потребата од поддршка на растот. Во секој случај, балансирањето меѓу ценовната стабилност, растот и девизниот курс останува главниот предизвик за домашната монетарна политика во услови на глобална неизвесност.