Марсејскиот атентат по 92 години: Убиството на кралот Александар и децениската тишина околу смртта на Луј Барту

На 9 октомври 1934 година, свечениот пречек на југословенскиот крал Александар Први Караѓорѓевиќ во Марсеј завршил со истрели, крвав автомобил и дипломатска криза што ја потресла Европа. Денес, 92 години подоцна, идентитетот на атентаторот и организациите што стоеле зад нападот се познати, но контроверзиите околу одговорноста на државите што ги штителе заговорниците, пропустите на француското обезбедување и смртта на министерот за надворешни работи Луј Барту остануваат неразјаснети.

Кралот Александар пристигнал во Марсеј со југословенскиот воен брод „Дубровник“, во посета чија цел била зацврстување на сојузништвото со Франција. Во отворениот автомобил, кој бавно се движел низ центарот на градот, покрај кралот седеле францускиот министер за надворешни работи Луј Барту и францускиот генерал Алфонс Жорж. Токму таа поставеност на патниците во возилото ќе се покаже како клучна за судбината на францускиот дипломат.

Владо Черноземски се пробил од толпата, се качил на страничното скалило на автомобилот и од непосредна близина пукал во кралот. Војник од коњичката придружба го удрил со сабја, а во хаосот што следувал интервенирала полицијата. Черноземски бил тешко повреден и починал истата вечер, без да даде употреблив исказ. Со тоа, еден од ретките непосредни извори што можел да ги разјасни деталите на заговорот, замолкнал засекогаш уште на самиот ден на нападот.

Кралот Александар е роден во Цетиње во 1888 година, како син на кралот Петар Први и припадник на династијата Караѓорѓевиќ. Како регент учествувал во создавањето на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците во 1918 година, а на престолот дошол во 1921 година. На 6 јануари 1929 година го укинал Уставот и го распуштил парламентот, преземајќи ја целокупната власт. Истата година државата го добила името Југославија. Неговиот лик останал поделен меѓу династиското славење на „обединителот“ и наследството на владетел што националните и политичките судири ги решавал со авторитарна власт.

Атентатот бил резултат на соработката меѓу усташкото движење на Анте Павелиќ и ВМРО предводена од Иван, односно Ванчо Михајлов. Усташите се бореле за рушење на Југославија и создавање независна хрватска држава, додека михајловистичката организација дејствувала против југословенската власт во Македонија. Черноземски бил искусен извршител на убиства и инструктор на усташки припадници, што говори за степенот на подготовка и за врските меѓу двете организации.

Она што и по повеќе од девет децении продолжува да предизвикува контроверзии е прашањето за одговорноста на државите што ги штителе заговорниците, како и пропустите на француското обезбедување, кои овозможиле напаѓачот да се доближи до кралот во строго контролирана зона. Посебно чувствителна останува смртта на Луј Барту, кој седел покрај кралот во моментот на пукањето. Неговата смрт ја следеше децениски молк, а околностите под кои францускиот министер за надворешни работи го загубил животот никогаш не биле целосно расветлени во јавноста.

Настанот во Марсеј не бил само убиство на еден владетел, туку и настан што предизвикал дипломатска криза во Европа во пресрет на годините што ќе доведат до нов светски конфликт. Денес, 92 години подоцна, познати се атентаторот и организациите зад нападот, но тајните околу одговорноста, пропустите во безбедносниот систем и тишината што ја обви смртта на Барту остануваат отворени прашања за историчарите и за јавноста.