Македонија ја чува европската граница, но вратата кон ЕУ останува затворена

Европската комисија во октомври ќе предложи измени на правилата со кои се уредува работата на Фронтекс, европската агенција за гранична и крајбрежна стража. Според плановите, агенцијата би добила значително пошироки овластувања, посилен мандат за соработка со земји кои не се членки на Европската Унија, поголема улога во операциите за враќање на мигранти, како и проширени надлежности во борбата против прекуграничниот криминал и хибридните закани.

Една од најaмбициозните замисли што се најавуваат е тројно зголемување на постојаниот корпус на агенцијата, од сегашните нивоа кон околу 30.000 службеници. Тоа јасно покажува дека за Брисел контролата на надворешните граници станува една од клучните европски политики и дека таа политика добива сè поголемо финансиско и кадровско значење.

Во таквата европска безбедносна архитектура Македонија веќе има свое место. Фронтекс е распореден во земјата, а македонските институции соработуваат со европската агенција во управувањето со миграциските текови и во заштитата на границата на западнобалканската миграциска рута. Со други зборови, земјава не е само набљудувач на европската гранична политика, туку активен учесник во неа.

Оттука произлегува она што се опишува како необичен европски парадокс. Македонија сè повеќе учествува во системот со кој Европа ги штити своите граници, но сè уште не е дел од Европската Унија. Уште повеќе, земјата е блокирана на својот европски пат од, како што се оценува, непринципиелни билатерални условувања. Во ваква поставеност на работите неизбежно се наметнува прашањето зошто земјава не е во завршна фаза од пристапниот процес за членство во Унијата, ако веќе е доволно доверлива заедно со европските институции да ја чува европската граница.

Одговорот што се наметнува е дека европската граница може да се поместува кон Западниот Балкан многу побрзо отколку што напредува Европската Унија кон регионот. Тоа отвора и поширока дилема: дали регионот постепено станува европска безбедносна зона, без притоа да стане составен дел на Европската Унија. Таквата можност повеќе не изгледа како теоретска конструкција, туку како практична последица од начинот на кој Брисел ги вклучува земјите од регионот во своите безбедносни структури.

Официјален Брисел во повеќе наврати истакна дека има јасна стратегија како земјите од регионот да ги вклучи во својата безбедносна архитектура. Но, како што се забележува, никогаш не кажа дали постои некаква јасна политичка стратегија како да ги внесе во институционалната архитектура на Унијата. Со тоа се создава ситуација во која безбедносната соработка напредува, а политичкиот процес на пристапување останува заглавен.

Повеќе домашни аналитичари постојано предупредуваат дека ваквиот развој на настаните носи ризик од трајно зацврстување на состојбата во која земјите од Западен Балкан имаат обврски кон европската безбедност, но не и права што произлегуваат од членството. Тие оценуваат дека не е одржливо регионот долгорочно да биде дел од европскиот безбедносен систем без јасна перспектива за институционално вклучување.

За Македонија, која веќе е распоредена во системот на Фронтекс и соработува во управувањето со миграциските текови, прашањето е особено чувствително. Земјата се наоѓа на западнобалканската миграциска рута, што ја прави природен партнер на европската агенција, но токму таа позиција ја прави и зависна од одлуки што се донесуваат во Брисел, а не во Скопје.

Најавените измени на правилата за Фронтекс, што треба да бидат предложени во октомври, само ќе ја засилат таа тенденција. Со тројно зголемен корпус од околу 30.000 службеници и со пошироки овластувања, агенцијата ќе стане уште поцентрален играч во европската безбедносна политика. За земјите надвор од Унијата, како Македонија, тоа значи поголема соработка, но и поголемо очекување дека ќе ги исполнуваат стандардите на системот во кој учествуваат, без притоа да добијат место на масата каде што се носат одлуките.

Парадоксот што се опишува не е само формален. Тој има конкретни последици врз довербата во европскиот пат на регионот и врз мотивацијата за спроведување на тешките реформи што се бараат од земјите кандидати. Кога границата се поместува побрзо од членството, се отвора простор за сомнеж дека интеграцијата е заменета со функционална соработка, а политичката перспектива останува неодредена.

Од друга страна, за Брисел ваквиот пристап има своја логика. Контролата на надворешните граници е една од ретките политики каде што има широк консензус меѓу членките и каде што резултатите се видливи. Затоа е разбирливо што Унијата вложува во агенцијата и во партнерства со соседите, дури и кога тие соседи не се членки. Но токму таа логика го отвора прашањето дали безбедносната интеграција може долгорочно да функционира без политичка интеграција.

Македонија во моментов се наоѓа токму во таа точка на пресек. Земјата е дел од европската гранична архитектура преку соработката со Фронтекс, но останува надвор од институциите што ја креираат таа архитектура. Додека Брисел подготвува нови правила и поголеми овластувања за агенцијата, Скопје продолжува да чека политички напредок што, според сегашната состојба, изгледа подалеку од безбедносната соработка.