Македонија чека одговори на седум клучни прашања пред да отвори дата-центри

Македонија се позиционира како потенцијална дестинација за големи дигитални капацитети во регионот, а Владата веќе преговара со повеќе компании за нови инвестиции во секторот на вештачката интелигенција. Според достапните информации, премиерот Христијан Мицкоски потврдил разговори со шест компании, меѓу кои е и „Рамбл“ на Крис Павловски. Сепак, пред да почнат инвестициите, мора однапред да се одговорат седум суштински прашања, бидејќи искуствата покажуваат дека инфраструктурниот бум бара јасни правила.

Државната Агенција за странски инвестиции ги промовира пониските оперативни трошоци и поврзаноста со европскиот електроенергетски систем како главни предности на земјата. Но, неодамнешниот пример во Пехчево, каде општинскиот совет едногласно отфрли иницијатива за објект во Панчарево поради недостаток на информации, покажа дека јавноста бара целосна транспарентност пред да даде поддршка за вакви проекти.

Првото клучно прашање е кој е инвеститорот и сопственикот. Јавноста мора однапред да го знае крајниот сопственик, правниот субјект и моделот на финансирање за да се спречат шпекулации и деловни ризици. Без тие податоци, тешко е да се процени дали станува збор за сериозна инвестиција или за проект што може да остане недовршен.

Второто прашање се однесува на потрошувачката на струја и на тоа кој ја плаќа мрежата. Системите за вештачка интелигенција трошат енергија колку цели градови, а главната дебата е дали инвеститорот сам ги покрива трошоците за новите далноводи и трафостаници или тој товар ќе падне врз граѓаните. Ова е особено важно во услови кога енергетскиот систем веќе е под притисок.

Третото прашање е колку вода е потребна за ладење. Потрошувачката зависи од технологијата на ладење, поради што е потребен прецизен воден биланс, особено за најжешките летни месеци кога водните системи се под притисок. Без јасни бројки за водата, локалните заедници не можат да знаат дали проектот ќе им наштети на нивните потреби.

Четвртото прашање е колку трајни работни места навистина остануваат. Иако изградбата ангажира градежен сектор, самите центри се високо автоматизирани, па бројот на постојано вработени е значително помал од привремените работници. Ова значи дека ветувањата за масовно вработување мора внимателно да се проверат пред да се дадат.

Петтото прашање е какви државни поволности се нудат. При давање даночни ослободувања, субвенции или евтино земјиште, државата мора јавно да ја покаже соодносот меѓу вложеното и добиеното. Без транспарентност за овие услови, јавноста нема да може да процени дали проектот е навистина во нејзин интерес.

Шестото прашање се однесува на влијанието врз животната средина и локалната инфраструктура. Дата-центрите бараат стабилно снабдување со енергија и вода, а нивното работење може да создаде бучава и топлина што влијаат на околните населби. Затоа е потребна однапред изготвена проценка на влијанието врз средината.

Седмото прашање е каква е локалната корист и дали општините имаат реална улога во одлучувањето. Примерот во Пехчево покажа дека општинските совети можат едногласно да отфрлат иницијатива кога немаат доволно информации. Тоа значи дека процесот мора да вклучи јавни консултации и јасни гаранции за локалната заедница.

Сите овие прашања не се само формалност. Тие го одредуваат балансот меѓу привлекувањето на капитал и заштитата на јавниот интерес. Ако Македонија сака да стане сериозна дестинација за дигитални капацитети, мора однапред да постави правила што ќе важат за сите инвеститори подеднакво.

Владата сè уште преговара со компаниите, а конечните одлуки допрва следат. Она што е јасно е дека без одговори на овие седум прашања, секој најавен дата-центар ризикува да се соочи со отпор кај локалното население и со сомнеж кај јавноста. Транспарентноста, според досегашните искуства, е предуслов за успех на ваквите проекти.