Лакримариумот како симбол на незаборавот: Кочани и Радишани во колективната меморија

Во античко време, Римјанките и нивните современички користеле мало стаклено шишенце наречено лакримариум, во кое ги собирале солзите исплакани за своите љубени мажи или љубовници додека тие биле отсутни — најчесто во војни, победи, порази, погибии и умирања. Количеството на солзи во лакримариумот и наталожените кристали сол сведочеле за големината, силата, вистинитоста, љубовта и тагата. Овој древен обичај денес повторно добива значење во македонскиот контекст, како потсетник дека тагата не е само емоција, туку расплетување и празнина во која некогаш нешто постоело, а сега го нема.

Тагата, како што беше подвлечено со зборовите на М.Ј. Лермонтов, е несреќа на чувствителниот свет. Таа те сече од внатре, оставајќи празна болка таму каде што некогаш живееле блискоста, другарувањето и љубовта. Токму затоа, наместо солзи, неколку реда посветени на незаборавот имаат за цел да потсетат дека умираат ѕверовите што немаат лице, умираат оние што убиваат, а за оние што се запалени, убиени и измачени — нема смрт, тие живеат вечно.

Од многуте трагедии што ја снајдоа Македонија, она што се случи во Кочани е една што долго, никогаш и нема да можеме, ниту смееме да ја заборавиме. Трагедијата во Кочани се однесува на катастрофалниот пожар во дискотеката „Пулс“, кој избувна на 16 март 2025 година. Оваа несреќа се смета за најсмртоносниот пожар во историјата на Македонија, во кој животот го загубија 63 лица, главно млади луѓе на возраст од 16 до 24 години, а над 190 беа повредени. Пожарот избувнал за време на концерт, кога искри од внатрешен огномет го запалиле таванот на објектот.

И додека шокот и болката бледнеат, а во умот и телото се враќа способноста за мисла и акција, мораме да се запрашаме како да продолжиме и кон каде да се придвижиме. Со што, со какви постапки, би можеле најдобро да им оддадеме почит на насилно прекинати млади животи? Ова прашање останува отворено и бара одговор не само од институциите, туку и од целото општество.

Токму во библиска Македонија спроти најголемиот христијански празник се разлеаја диви крици, восклици на човечки накази што се обидоа да ги сотрат хуманизмот и човечката невиност и да ги распнат на крстот на чистата совест, проектирајќи го својот внатрешен хаос, истакнувајќи ги своите мрачни симболи, врз невини безживотни тела. На крвавиот Велигден во Македонија, на 13 април 2012 година, свирепо и грозоморно беа убиени, егзекутирани петмина млади луѓе, без никаков повод или причина. Филип Славковски (20), Цветанчо Ацевски (19), Александар Наќовски (18) и Кире Тричковски (21) од Радишани.

„Мамо јас не сакам да умрам, тато јас вечно ќе живеам“ — овие зборови, изговорени во последните мигови од животот на една од жртвите, остануваат како вечен ехо на болката што ја носи колективната меморија на Македонија. Тие не се само последен крик на едно младо суштество, туку и опомена дека невиноста никогаш не умира целосно, туку продолжува да живее во сеќавањето на оние што остануваат.

Лакримариумот, како симбол на собраните солзи, денес може да се разбере како метафора за колективниот спомен. Секоја солза собрана во него сведочи за големината на загубата, но и за силата на љубовта што не дозволува заборав. Во контекст на трагедиите што ја снајдоа Македонија — пожарот во Кочани и убиствата во Радишани — оваа метафора добива посебна тежина. Таа потсетува дека сеќавањето не е пасивно, туку активен чин на оддавање почит и настојување правдата да не остане заборавена.

Додека институциите и општеството бараат начин да продолжат понатаму, прашањето за почитта кон насилно прекинатите млади животи останува централно. Дали со споменици, дали со фондации, дали со промени во законодавството — секој чекор кон правдата и кон спречување на идни трагедии е чекор кон исполнување на она што го бараат оние што веќе не се меѓу нас. Лакримариумот, иако древен предмет, останува современ симбол на потребата да се памти, да се сведочи и да се бара одговорност.

На крајот, она што останува е пораката дека тагата не смее да биде заборавена, а невиноста не смее да биде заборавена. Како што кристалите сол во лакримариумот сведочат за вистинитоста на љубовта, така и сеќавањето на жртвите во Кочани и Радишани сведочи за вистинитоста на колективната совест на едно општество што одбива да заборави.