Лабораториско злато: дали синтетичкиот метал може да ја урне цената како дијамантите?

Малку познатиот стартап од Сан Франциско, Marathon Fusion, објави дека минатиот месец претворил жива во стабилно злато, надминувајќи го десеткратно рекордот на ЦЕРН. Тврдењето, кое не е независно потврдено, го оживува сонот на алхемичарите и стравот на пазарот дека лабораториското злато би можело да го направи со златните прачки она што лабораториските скапоцени камења го направија со дијамантите.

Компанијата, основана во 2023 година од Кајл Шилер и Адам Рутковски, поранешен инженер во SpaceX, развива системи за гориво за идните фузиски електрани. На својата веб-страница како партнер ја наведува американската Министерство за енергетика и добитник е на награда од ARPA-E во 2023 година. Меѓу нејзините поддржувачи се Breakthrough Energy, климатската технолошка мрежа основана од Бил Гејтс, и Anglo American, рударската групација која го поседува De Beers, водечката светска компанија за природни дијаманти.

Според соопштението, компанијата претворила „жива во вистинско, стабилно злато, надминувајќи го рекордот на ЦЕРН десет пати“. Во 2025 година ЦЕРН соопшти дека неговиот Голем хадронски судирач создал околу 29 пикограми злато за време на работата од 2015 до 2018 година, што претставува околу 86 милијарди златни јадра кои постоеле само дел од секундата. Методот на Marathon Fusion насочува неутрони од фузиски реакции кон жива, претворајќи ја во нестабилен изотоп што се распаѓа во злато. Компанијата тврди и дека го надминала 40-годишниот советски рекорд со својата плазма центрифуга.

Тврдењето за златото не е независно потврдено, а достапните материјали не утврдуваат колку злато е произведено и по која цена. Компанијата соопшти дека златото би можело да содржи радиоактивни изотопи и дека би требало да се чува до 18 години пред да може да се продаде. Засега нема јавни планови за производство и комерцијализација, но за разлика од лабораториските дијаманти, трансмутираното злато, откако ќе ја изгуби радиоактивноста, би било невозможно да се разликува од ископаното.

Пазарот на злато е далеку поголем од оној на дијамантите. Рудниците произвеле 3.672 тони во 2025 година, а низ историјата се ископани околу 222.600 тони, според Светскиот совет за злато. Централните банки го држат во своите резерви како сигурно средство за чување вредност. Златото се тргуваше по 4.062 долари за унца во четвртокот, повеќе од 27 отсто под рекордот од 5.598 долари во јануари. Студијата на Marathon Fusion од 2025 година проценила дека фузиска електрана би можела да произведе околу 5 тони злато годишно по гигават електрична енергија, а 100 такви електрани би додале околу 500 тони годишно, односно околу 14 отсто од минатогодишното рударско производство. Сепак, ниту една фузиска електрана сè уште не продава струја, а првите комерцијални се уште се години далеку.