Климатскиот самит COP31 во Анталија: јагленот и чистата струја во иста просторија

Климатскиот самит COP31 на Обединетите нации започнува в понеделник, на 9 ноември, во турскиот град Анталија, но со претседателство на Австралија — земја извозник на јаглен, додека домаќинот Турција е голем потрошувач на јаглен. Според изворот, ваквата поставеност сама по себе е показател за противречностите на светската зависност од фосилни горива, а целта на самитот е фокусот да се префрли од валканите фосилни горива кон чиста електрична енергија, со цел на масата 35 отсто од финалната енергетска побарувачка да се покрива од струја до 2035 година.

Одржувањето на климатска конференција под претседателство на земја опседната со јаглен, а уште повеќе нејзиното споделување меѓу две такви земји, според текстот, веќе изгледа провокативно. Геополитичките изгледи за COP31 се оценуваат како полоши отколку за речиси секој неодамнешен самит на страните по Рамковната конвенција на ОН за климатски промени: конфликтите во Украина, Иран и Газа ги дестабилизираат глобалните сојузи, непостојаната Бела куќа шири економска несигурност, а вештачката интелигенција се заканува да отвори дигитален хаос. Во исто време, временскиот систем Ел Нињо, засилен од фосилните горива, веќе предизвикува пустош и сè уште не го достигнал врвот.

Домаќинството на самитот во Анталија под претседателство на Австралија е резултат на компромис постигнат во последен момент лани на COP30 во Белем. Австралија сакала да биде домаќин на самит уште од 2021 година, кога Ентони Албаниз тоа го ветил пред изборите, додека Турција исто така долго време сакала да биде домаќин и тврдела дека се договорила со Обединетото Кралство, домаќин на COP26 во Глазгов во 2021 година, дека 2026 ќе биде нејзина година. Поради сложени причини што датираат од 1992 година, кога беше потпишана Рамковната конвенција, Австралија и Турција спаѓаат во истата група како Западна Европа кога станува збор за правото да поднесат кандидатура за претседателство, кое ротира годишно меѓу пет регионални групи. Во договорот нема механизам за решавање на ситуации кога две земји не можат да се договорат за кандидатурата, ниту одредба за мнозинско гласање меѓу конкурентските опции.

И покрај таквиот почеток, двете земји, според изворот, добро соработувале во периодот пред самитот. Австралија ќе ги води преговорите и ќе се занимава со прашања како „праведната транзиција“ за работниците во фосилните горива, фондот за загуби и штети — кој повторно е во фокус по катастрофалното уривање на глечер во Непал — други форми на климатско финансирање и напредокот во намалувањето на емисиите. Турција ќе ја води „акциската агенда“, програма на доброволни обврски што се одвива паралелно со формалните преговори, а централна точка годинава е електрификацијата на глобалната економија, со иницијативи за намалување на отпадот и метанот.

COP31 е и прв голем меѓународен состанок по неколку значајни избори: американските меѓуизбори, кои му нанесоа удар на Доналд Трамп и републиканците, и претседателските избори во Бразил, кои ги доби актуелниот претседател Лула да Силва — резултат оценет како олеснување за Амазонија, бидејќи неговиот противник Флавио Болсонаро веројатно би ја отворил за дополнителна експлоатација. Тоа е и последното такво појавување за Антонио Гутереш, кој двата мандата како генерален секретар на ОН ги искористи за говор за климата како никој друг, па се очекува огнено збогување. Има и добри вести, но делегатите, според текстот, добро би направиле да ги прочитаат најновите извештаи на ОН за тоа што е потребно за да се минимизира сега веќе неизбежното надминување на прагот од 1,5 степени. Спречувањето на пораст над 1,8 степени ќе бара масовни и итни намалувања на емисиите на стакленички гасови, додека глобалните јаглеродни емисии сè уште не го достигнале врвот. Исфрлањето на фосилните горива никогаш не било поитно.