Инвестициски сметки на хоризонтот: што би значеле за заштедите на македонските граѓани

Македонските граѓани традиционално чуваат значителен дел од своите заштеди во банките, но прашањето што сè почесто се поставува во финансиските кругови е дали дел од тие пари можат полесно да се насочат кон акции, обврзници и инвестициски фондови, со поедноставено оданочување и даночни поволности. Суштината на тој концепт се нарекува индивидуални инвестициски сметки — инструмент што сè почесто се користи во Европа за да се поврзат личните заштеди со финансирањето на компаниите и со економскиот раст. Темата доби актуелност и во Македонија по 25-тата Годишна берзанска конференција во Охрид, каде што Македонската берза во својата програма вклучи посебна дискусија за индивидуалните инвестициски сметки и нивното влијание врз пазарот на капитал.

На таа дискусија учество зеде Марко Бомбач, главен извршен директор на Љубљанската берза. Неговото присуство ја нагласува насоката на разговорот: како функционираат овие сметки и зошто некои европски држави преку нив активно ги поттикнуваат граѓаните да инвестираат, додека во Македонија сè уште нема посебен систем за тоа. Според изнесеното на конференцијата, инвестициската сметка е посебна сметка за физички лица преку која граѓаните можат да вложуваат пари во финансиски инструменти, како акции, обврзници и удели во инвестициски фондови, под однапред утврдени правила за оданочување и управување со средствата.

Клучната разлика во однос на обичната брокерска сметка е што инвестициската сметка може да нуди посебен даночен режим, одложено плаќање данок, даночни ослободувања или поедноставена даночна пријава. Конкретните поволности зависат од законодавството на секоја држава, што значи дека моделот не е универзален, туку се прилагодува на националните даночни системи. Токму таа флексибилност е причината зошто Европската комисија во септември 2025 година препорача земјите членки да воведуваат или да ги унапредуваат ваквите сметки, со цел инвестирањето да биде подостапно, поедноставно и поевтино за населението.

Моделот функционира во неколку јасно дефинирани чекори. Граѓанинот вложува пари, односно одделува дел од своите заштеди наменети за инвестирање. Потоа банка или лиценциран брокер ја води сметката, обезбедува пристап до дозволените финансиски инструменти и ги евидентира трансакциите. Парите се инвестираат во акции, обврзници, фондови или други дозволени инструменти, а потоа се применува посебен даночен режим — во зависност од моделот, данокот може да се плаќа при повлекување на средствата. Токму одложеното оданочување е еден од најчесто споменуваните механизми што ги прави овие сметки попривлечни за граѓаните со долгорочни заштеди.

За македонскиот контекст, дискусијата на берзанската конференција во Охрид отвора прашање што допира до секојдневните финансиски одлуки на домаќинствата: дали заштедите што денес стојат во банките би можеле да добијат дополнителен канал за раст преку регулиран и даночно поволен пристап до пазарот на капитал. Бидејќи во земјата сè уште нема посебен систем за индивидуални инвестициски сметки, разговорот останува во фаза на концепт и споредба со европските искуства, а не во фаза на конкретна регулатива. Сепак, фактот што темата влезе во официјалната програма на најзначајната берзанска конференција во земјата покажува дека прашањето за поврзување на личните заштеди со пазарот на капитал веќе не се третира како маргинално.

Од перспектива на граѓаните, значењето на ваквите сметки лежи во можноста за поедноставено и поевтино инвестирање, но и во јасните правила за тоа како се оданочуваат приходите. Во европските земји каде што моделот е воведен, тој служи како мост меѓу штедачите и компаниите што бараат капитал, што пак го поттикнува економскиот раст. Дали Македонија ќе тргне по тој пат, зависи од идните одлуки на институциите, но дебатата отворена на охридската конференција ја постави основата за понатамошни разговори за тоа како парите на граѓаните би можеле да работат поактивно, а не само да мируваат на банкарски сметки.