Франсис Халцен ја доби Нобеловата награда за физика за 2026 година

Професорот Франсис Халцен е добитник на Нобеловата награда за физика за 2026 година, соопшти Европската комисија. Признанието доаѓа за неговиот пионерски придонес во откривањето на неутрината — неухватливи честички чие проучување им овозможува на научниците да истражуваат далечни космички настани и да стекнат увид во некои од најмоќните појави во вселената.

Халцен учествувал во истражување поддржано од Европската Унија преку проектот ASTRONU — „Анализа на податоци во AMANDA и симулација Монте Карло во IceCube“, кој се реализирал од 2005 до 2008 година. За овој проект биле доделени 255.188 евра од фондовите на ЕУ преку акциите „Марија Склодовска-Кири“ (MSCA).

Екатерина Захариева, комесарка за стартапи, истражување и иновации, упати честитка до Халцен.

„Честитки до Франсис Халцен. Неговата пионерска работа отвори нов прозорец кон вселената. ЕУ помогна да се унапреди ова поле преку инвестиции во истражување, научен талент и меѓународна соработка, од проекти поврзани со IceCube до европските длабокоморски неутрински телескопи“, изјави Захариева.

ЕУ поддржува истражувања поврзани со неутринската опсерваторија IceCube, помагајќи им на научниците да развијат алатки за откривање и проучување на космичките неутрина. Преку акциите „Марија Кири“, проектот HE NEUTRINO ICECUBE добил повеќе од 215.000 евра за унапредување на потрагата по високоенергетски неутрина, вклучително и поддршка за работата на изградбата и раното одржување на IceCube.

Покрај тоа, ЕУ инвестира во оваа област и преку истражувања финансирани од Европскиот совет за истражување (ERC). Меѓу нив е проектот NEUTRINOSHOT за развој на нова опсерваторија за космички неутрина во Тихиот Океан, вреден 3,2 милиони евра, како и проектот NuRadioOpt, чија цел е подобрување на детекторите за ултрависокоенергетски неутрина, со 1,7 милиони евра. ERC доделил и 1,41 милион евра на RadNu за развој на радио и радарски техники за откривање на космички неутрина при уште повисоки енергии.

Во Европа, финансирањето од ЕУ ја поддржало изградбата на KM3NeT, мрежа од длабокоморски неутрински телескопи во Медитеранот. Ова вклучува речиси 1,5 милиони евра преку KM3NET-INFRADEV2 за зајакнување на управувањето со инфраструктурата и воспоставување отворен пристап за истражувачите.

Поддршката на ЕУ за меѓународна соработка во оваа област продолжува преку KSETA Europe, проект MSCA COFUND во областа на физиката на елементарни честички и астрочестички, кој трае од 2026 до 2031 година. Универзитетот во Висконсин–Медисон, со професорот Халцен како главен научник, ќе учествува како придружен партнер.

ЕУ има долгогодишна традиција на поддршка на научната извонредност. Досега 16 истражувачи финансирани од ERC последователно добиле Нобелова награда, додека 24 нобеловци учествувале во акциите „Марија Склодовска-Кири“ како стипендисти, ментори или координатори на проекти. Некои од лауреатите имале корист од двата програма.

Акциите „Марија Склодовска-Кири“ (MSCA) ја поддржуваат обуката, вештините и развојот на кариерата на истражувачите преку меѓународна мобилност и соработка низ дисциплини и сектори. Од нивното основање во 1996 година, во програмата учествувале повеќе од 150.000 истражувачи.