Фон дер Лајен со радикален план за проширување: крај на билатералните вета за Западен Балкан?

Европската Унија се подготвува за досега најрадикалната реформа на својата политика за проширување, со цел да го откочи процесот за Западен Балкан, но и да се заштити од внатрешни демократски назадувања. Според најавите, претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, на 30 септември официјално ќе го презентира клучниот стратешки документ пред Колегиумот на комесари, по што веднаш ќе замине на тридневна интензивна дипломатска турнеја низ регионот, вклучувајќи го и Скопје. Документот е насловен „Реформи пред проширувањето и прегледи на политиките“ и содржи предлози кои директно ја допираат Македонија и нејзината повеќегодишна борба со билатералните блокади.

Најважната точка во новата стратегија на Фон дер Лајен е предлогот за воведување на гласање со квалификувано мнозинство за меѓучекорите во преговорите. Тоа значи дека за отворање и затворање на поглавјата и кластерите повеќе нема да биде потребен консензус од сите земји-членки. Едногласноста би останала задолжителна само за последната фаза, односно финалниот прием на нова држава во Унијата. Оваа измена има за цел да стави крај на практиката во која поединечни земји-членки, како Бугарија во случајот со Македонија, го користат правото на вето за решавање на историски и билатерални спорови.

Евроамбасадорот Михалис Рокас веќе најави дека оваа стратегија ќе донесе многу појасен и попредвидлив пат за Скопје. Европската комисија се очекува да го напушти концептот „сè или ништо“. Новиот модел предвидува фазна инклузија, односно земјите-кандидати кои успешно ги спроведуваат реформите ќе добијат пристап до единствениот пазар на ЕУ и до значајни буџетски фондови уште пред формално да станат членки.

Сепак, правилата доаѓаат со строг заштитен механизам. Доколку некоја земја по приемот покаже регрес во владеењето на правото, ЕУ ќе активира клаузули за „Тројански коњи“ – со кои брзо ќе се укинуваат фондовите или ќе се суспендира правото на глас на новата членка. Овој механизам треба да обезбеди дека проширувањето нема да ја загрози внатрешната стабилност и демократските стандарди на Унијата, дури и кога одлуките за меѓучекорите ќе се носат со квалификувано мнозинство наместо со консензус.

Доколку предлогот биде усвоен, тоа би значело историски пресврт за регионот. Земјите од Западен Балкан, кои со години се соочуваат со бавни и неизвесни преговори, би добиле јасна перспектива и конкретни бенефиции уште пред полноправното членство. За Македонија, која беше блокирана од Бугарија поради билатерални историски прашања, новата методологија би можела да го отстрани најголемиот камен на сопнување. Наместо вето од една земја-членка да го запре целиот процес, одлуките за отворање и затворање на поглавјата би се носеле со квалификувано мнозинство, што значи дека поединечни држави повеќе не би можеле самостојно да го блокираат патот кон ЕУ.

Останува да се види како ќе реагираат земјите-членки, особено оние кои досега инсистираа на едногласност во процесот на проширување. Доколку документот биде прифатен, тоа ќе означи нова ера во односите меѓу Брисел и Западен Балкан, со побрз, попредвидлив и пофер процес за сите кандидати. За регионот, а особено за Македонија, ваквиот развој на настаните би можел да значи крај на долгогодишната блокада и отворање на вратата кон европската иднина.