ЕЦБ повторно ги крева каматите: какви последици ќе има за денарот и кредитите во Македонија?

Европската централна банка (ЕЦБ) на 10 септември ги зголеми каматните стапки за 0,25 процентни поени, со што нејзината главна каматна стапка се искачи на 2,65 насто. Ова е второ зголемување на каматите годинава, по првото во јуни, а основната причина за ваквата одлука е забрзаната инфлација во еврозоната. Според првичната проценка на Евростат, инфлацијата во септември достигна 3,8 насто, што е највисоко ниво од 2023 година и речиси двојно повеќе од целта на ЕЦБ од 2 насто.

Како што објаснуваат од централната банка, конфликтот на Блискиот Исток ги зголеми цените на нафтата и гасот, а со тоа и трошоците на фирмите за транспорт и производство. Токму тие зголемени трошоци се пренесуваат врз крајните цени на производите и услугите, поради што инфлацијата во септември дополнително се забрза од 3,2 насто во август на 3,8 насто. Со повисоките камати ЕЦБ ја намалува побарувачката: поскапото задолжување ги прави домаќинствата и фирмите повнимателни при трошењето и инвестирањето, а кога побарувачката е послаба, продавачите имаат помалку простор да ги зголемуваат цените. Ефектот врз инфлацијата, сепак, не се гледа веднаш, туку обично по една до две години. Следната седница на ЕЦБ е закажана за 29 октомври, а бидејќи инфлацијата во септември дополнително се забрза, можно е каматите повторно да се зголемат.

Зошто оваа одлука е важна и за Македонија? Курсот на денарот е еден од најстабилните показатели во македонската економија. Повеќе од две децении едно евро чини околу 61,5 денари, а Народната банка на Република Северна Македонија (НБРСМ) се грижи тоа да остане така. За граѓаните и фирмите тоа значи сигурност: ратата на кредитот во евра, увозната фактура или заштедите во девизи не зависат од промени на курсот.

Стабилниот курс, сепак, носи и ограничување. Во економијата тоа е познато како „невозможно тројство“: една земја не може истовремено да има фиксен курс, слободно движење на парите кон и од странство и целосно самостојна каматна политика. Може да има најмногу две од трите. Македонија ги избра фиксниот курс и, во голема мера, слободното движење на парите, па каматите кај нас не можат многу да се оддалечат од каматите во еврозоната.

Во пракса, штедачот што избира меѓу денари и евра пред сè ја споредува каматата, бидејќи курсот не се менува. Ако каматите на еврото растат, а на денарот остануваат исти, штедењето во евра станува попривлечно. Тоа значи дека домашните банки, сакале или не, мораат да ја следат политиката на ЕЦБ за да не изгубат депозити, што директно се одразува и врз цената на кредитите за граѓаните и фирмите.

Со оглед на тоа што инфлацијата во еврозоната дополнително се забрза, а следната седница на ЕЦБ е на 29 октомври, можно е каматите повторно да се зголемат. Тоа за македонските граѓани и компании значи дека периодот на евтини кредити останува зад нас, а секоја нова одлука на ЕЦБ во Франкфурт ќе се пренесува и врз домашниот пазар на пари.