ДЗР откри сериозни слабости во јавните набавки на ЕСМ: договори вредни 143,6 милиони евра склучени без пазарно истражување и со ограничена конкуренција

Државниот завод за ревизија утврдил низа слабости во планирањето, спроведувањето и реализацијата на јавните набавки во АД ЕСМ – Скопје, соопштија од ревизорската институција. Според ревизорите, постапките и реализацијата на склучените договори не се во согласност во сите материјални аспекти со релевантната законска и подзаконска регулатива, плановите и договорите, што отвора сериозни прашања за начинот на кој се трошат средствата во државното енергетско друштво.

Ревизијата опфатила вкупно 27 постапки за јавни набавки, од кои две биле спроведени во 2022 година, 19 во 2023 година и шест во 2024 година. По овие постапки, во 2024 година биле преземени обврски во вкупен износ од 8.858.194 илјади денари, односно околу 143,6 милиони евра. Оваа сума сама по себе говори за обемот на набавките што биле предмет на ревизорскиот преглед и за тежината на утврдените неправилности.

Ревизорите утврдиле слабости уште во фазата на планирање на набавките. Годишниот план за јавни набавки бил изготвен врз основа на податоци од претходно склучени договори, без соодветно истражување на пазарот и без користење на законската можност за технички дијалог. Покрај тоа, констатирани се и неосновано определување на проценетата вредност и недоволно аналитички пристап при утврдувањето на потребите на друштвото, што дополнително ја нарушува точноста и реалноста на планираните набавки.

Иако во ЕСМ било донесено упатство за спроведување на набавките, тоа не содржело прецизни насоки за утврдување на потребите, количините и проценетата вредност. Како последица на ваквата состојба, во текот на 2024 година биле донесени 19 одлуки за измени на Годишниот план за јавни набавки. Според ДЗР, ваквиот број измени негативно влијае врз ефикасноста, финансиското планирање, роковите, транспарентноста и предвидливоста на постапките, што го отежнува и следењето на трошењето и контролата над склучените договори.

Ревизорите потврдиле и дел од состојбите наведени во Извештајот за „црвени знаменца“ за 2024 година на Бирото за јавни набавки. Меѓу нив се значителен број измени и дополнувања на огласите и тендерската документација, како и поништени и обжалени постапки. Ваквите појави, според ревизорските наоди, дополнително ја отежнуваат реализацијата на набавките и создаваат правна и оперативна несигурност во постапките.

Дел од анализираните постапки се однесувале на договори со шест економски оператори, кои претставуваат над 70 отсто од вкупната вредност на договорите склучени во 2024 година. Ревизијата опфатила и постапки во кои била доставена само една понуда. Според ДЗР, овие состојби укажуваат на ограничена конкуренција, слабости во подготовката на документацијата и намалена транспарентност при доделувањето на договорите, што е особено загрижувачко имајќи ја предвид вредноста на средствата што се трошат.

Од ДЗР посочуваат дека ваквите слабости во планирањето и спроведувањето на постапките не се само формална работа, туку имаат директни последици врз ефикасноста на работењето на ЕСМ и врз начинот на кој се управува со јавните средства. Неосновано определените проценети вредности, недостигот на пазарно истражување и честите измени на планот создаваат простор за набавки што не одговараат на реалните потреби, како и за ситуации во кои платените стоки и услуги не биле искористени или целосно реализирани.

Ревизорскиот извештај доаѓа во момент кога јавноста и институциите сè повеќе внимаваат на начинот на трошење на средствата во државните претпријатија. Наодите на ДЗР за АД ЕСМ – Скопје укажуваат на потребата од системски промени во процесот на планирање и спроведување на јавните набавки, вклучително и поголема анализа на пазарот, појасни внатрешни упатства и поголема транспарентност во сите фази од постапките. Само на тој начин, сметаат ревизорите, може да се обезбеди дека склучените договори навистина ги задоволуваат потребите на друштвото и дека јавните средства се трошат законски, наменски и ефикасно.