Докуп на пензиски стаж: за 1.750 евра до доживотна пензија, но кој ја плаќа разликата?

Најавената можност граѓаните со најмалку 13 години стаж да докупат до две години пензиски стаж и со тоа да го достигнат законскиот минимум за старосна пензија на прв поглед изгледа како разумна социјална мерка. Според моделот што го претстави министерот Ѓоко Велковски, граѓанин со 13 години стаж би можел да докупи уште најмногу 24 месеци, при што придонесот би се пресметувал на половина од просечната плата од претходната година.

Во примерот со просечна плата од 45.000 денари, максималниот докуп би чинел околу 107.000 денари, односно приближно 1.750 евра. Според засега јавно презентираната пресметка, сумата е дури и пониска од 2.500 евра. Токму тука почнува вистинската дебата, бидејќи математиката отвора незгодно прашање: дали државата фактички овозможува доживотно пензиско право за релативно мала дополнителна уплата и дали таков модел е фер кон оние кои придонеси плаќале 30 или 40 години.

Важно е веднаш да се направи една разлика. Не е сосема точно да се каже дека некој плаќа 1.750 евра и добива пензија без претходно да придонесувал во системот. Условот е лицето веќе да има најмалку 13 години стаж, што значи дека зад него стојат 13 години уплатени пензиски придонеси. Со дополнителната уплата се преминува законскиот праг од 15 години, по што се стекнува правото на старосна пензија.

Македонија и сега бара најмалку 15 години пензиски стаж, покрај старосната граница од 64 години за мажи и 62 години за жени. Во 2026 година најниските пензии во Македонија се движат над 20.000 денари, во зависност од групата и остварениот стаж, што значи дека лицето кое би докупило стаж по најавениот модел би можело да прима пензија која е повисока од минималната, а чиј износ зависи од вкупното траење на стажот.

Суштинското прашање во дебатата е кој ја плаќа сметката за разликата помеѓу она што граѓанинот го уплатил при докупот и она што ќе го прими како пензија во текот на остатокот од животот. Ако некој со 13 години стаж, на возраст од 62 или 64 години, докупи две години и се пензионира, тој може да прима пензија многу години по ред, а вкупната сума што ќе ја добие може значително да ја надмине уплатата од 107.000 денари. Таа разлика во крајна линија ја покриваат сите оние кои во системот плаќаат придонеси со полн стаж.

Од друга страна, застапниците на мерката би можеле да истакнат дека лицето веќе имало 13 години уплатени придонеси и дека недостигот од неколку месеци или две години не е негова вина, туку последица на невработеност, прекин во работниот однос или други животни околности. За нив, докупот е начин да се поправи неправдата кон граѓани кои работеле повеќе од една деценија и останале без право на пензија само поради неколку месеци недостиг.

Сепак, кога ќе се погледне математиката на системот, се отвора многу посложено прашање. Дали е фер кон оние кои придонеси плаќале 30 или 40 години некој со 13 години стаж и дополнителна уплата од 1.750 евра да стекне доживотно пензиско право под исти услови како и тие? Одговорот на ова прашање не е едноставен, бидејќи пензискиот систем функционира како солидарен механизам во кој сегашните придонеси ги плаќаат сегашните пензии, а не како лична заштеда што се враќа на поединецот.

Токму затоа дебатата за докупот на стаж не е само техничко прашање за висината на уплатата, туку и прашање за принципите врз кои почива пензискиот систем. Ако се овозможи релативно евтин докуп на стаж, тоа може да го зголеми бројот на корисници на пензија, а со тоа и притисокот врз фондот од кој се исплаќаат пензиите. Ако пак условите се престроги, мерката нема да ја постигне целта за која е најавена, односно нема да им помогне на оние на кои им недостигаат само неколку месеци или две години за да остварат право на пензија.

Според досега изнесените елементи на моделот, јасно е дека не станува збор за едноставно „купување пензија“ со 1.750 евра, туку за комбинација од претходно уплатен стаж и дополнителна уплата која го надополнува законскиот минимум. Но токму затоа останува отворено прашањето кој ја плаќа сметката за долгорочните обврски што произлегуваат од ваквиот докуп, како и дали моделот е одржлив на подолг рок и фер кон сите генерации кои придонесуваат во системот.