Балканот без голем политички проект во втората ера на Трамп: што значи тоа за Македонија
Со враќањето на Доналд Трамп во Белата куќа, односно со она што во јавноста се нарекува „Трамп 2.0“, на Балканот очигледно изостанува голем политички проект од вашингтонската администрација. Ова прашање сè почесто се поставува во регионалните анализи: дали отсуството на крупна американска политичка иницијатива за регионот е добро или лошо за Македонија? Одговорот не е едноставен, бидејќи секоја од двете можности носи свои предности и ризици.
Она што е јасно е дека Балканот повеќе не е приоритет на американската надворешна политика на начин на кој тоа беше во претходните децении. Во времето кога Вашингтон активно посредуваше во регионот, од Дејтонскиот мировен договор до решавањето на спорот за името со Грција, американската дипломатија имаше јасна цел и конкретен проект за Западен Балкан. Денес, во втората ера на Трамп, таквиот сеопфатен проект изостанува, а регионот е оставен претежно на европските институции и на локалните политички елити.
За Македонија, ваквата состојба може да се прочита на два начина. Првиот е оптимистички: без голем геополитички проект, земјата не е изложена на притисок за брзи и често болни компромиси, ниту пак е ставена во центарот на меѓународните пресметки меѓу големите сили. Вториот е песимистички: без активен американски ангажман, реформските процеси во земјата можат да забават, а просторот за влијание на други фактори, вклучително и оние кои не делат западни вредности, може да се прошири.
Трамп во првиот мандат не покажа посебен интерес за детално ангажирање во балканските прашања. Неговата администрација беше фокусирана на постигнување на историски договори меѓу Белград и Приштина, но тие напори останаа без траен резултат. Во втората ера, очекувањата се дека фокусот на Вашингтон ќе биде уште повеќе насочен кон внатрешните прашања, кон односите со Кина и кон војната во Украина, што дополнително го намалува просторот за балкански иницијативи.
Од македонска перспектива, клучното прашање е како земјата ќе го искористи овој период на намалено американско внимание. Ако институциите работат, ако реформите продолжат и ако европскиот пат остане јасна цел, тогаш отсуството на голем политички проект од Вашингтон не мора да биде штетно. Но ако тоа отсуство се претвори во вакуум што ќе го исполнат локалните политички интереси, тогаш последиците можат да бидат негативни.
Европските институции остануваат главен партнер на Македонија во процесот на пристапување кон Европската Унија. Сепак, и самиот тој процес во последните години се соочува со забавување и со внатрешни предизвици во Унијата. Без силна американска поддршка, која традиционално беше важен поттик за европските интеграции на Балканот, темпото на приближување кон Брисел може дополнително да се намали.
Од друга страна, некои аналитичари сметаат дека намаленото американско присуство може да ја намали и тензијата во регионот, бидејќи големите геополитички проекти често носат и големи ризици. Кога големите сили не се натпреваруваат за влијание на Балканот, просторот за локални конфликти и за политички манипулации може да се намали. Ова е аргументот што го користат оние кои гледаат позитивно на „Трамп 2.0“ за регионот.
Сепак, историјата покажува дека Балканот ретко останува долго без надворешно внимание. Кога една голема сила се повлекува, друга може да го заземе нејзиното место. Во случајот на Западен Балкан, тоа би можело да значи зголемено влијание на Русија, Кина или Турција, што за Македонија, како земја со јасна евроатлантска ориентација, не е поволна перспектива.
Затоа, одговорот на прашањето дали „Трамп 2.0“ без голем политички проект на Балканот е добро или лошо за Македонија зависи од тоа како земјата ќе се постави во новите околности. Ако успее да ги задржи реформските процеси и да го одржи европскиот курс, тогаш намаленото американско внимание може да биде и можност за поголема самостојност. Ако, пак, тоа внимание се покаже како неопходно за одржување на внатрешната стабилност и за спроведување на клучните реформи, тогаш отсуството на голем проект може да се покаже како сериозен проблем.
Во секој случај, јасно е дека Македонија не може да си дозволи да чека некој друг да го напише нејзиниот политички проект. Без оглед на тоа дали Вашингтон ќе има голема иницијатива за Балканот или не, клучната одговорност за иднината на земјата останува во рацете на нејзините институции и на нејзините граѓани.